Şempanzeler Hakkında Bilgiler

Alone67

Şempanzeler Hakkında Bilgiler

Şempanzelerde sanat ve estetik duygular var
Şempanzeler saygıyı hak ediyor: Onların aslında estetik duyuları çok gelişmiş. Hayvanat bahçelerinde yaşayanların bazıları boyamaya ve çizim yapmaya çok meraklı. Ayrıca resimde dengeye önem veriyorlar. Temsili resim yapma becerisine de sahipler.

Şempanzeler de beden dili açısından insan özellikleri taşıyor. Mutlu olduğumuz zaman gülümseriz. Ancak pek çok insan sinirli bir şekilde gülümser. Ve şempanzelerin korku tepkileri de buna benzer. Bu çok net bir benzerliktir.

Jane Goodall 45 yıl önce Tanzanya’nın Gombe ormanlarında şempanzeleri incelemeye başladı. Goodall’ın gözlemleri primat araştırmalarında yepyeni bir sayfa açarken, şempanzelerin alet yaptığı ve kullandığı konusu kesinleşti. Daha sonra şempanzelerin gelişmiş bir beyne ve karmaşık duygulara sahip olduğunu, yavrularına kültürlerini aktardıklarını ortaya çıkarttı.

Bugün 70 yaşına yaklaşan bilim kadını, yılın yaklaşık 300 gününü yabanıl doğanın korunmasına, bilimsel araştırmalara ve Jane Goodall Enstitüsü’nün faaliyetlerini sürdürebilmesi için fon arayışlarına ayırıyor. 12 Haziranda ‘Büyük Maymunların Durumu’ isimli dokümanter filmi ‘Animal Planet’ kanalında yayınlanacak. Aşağıda, Discover Dergisi’nden Jocelyn Selim’in Jane Goodall ile yaptığı söyleşi yer alıyor.

Şempanzelerde sizi çeken ne oldu?

- Şempanzeler, insanlar ve hayvanlar arasındaki çizgiyi yumuşattı. Bu çizgi netliğini yitirince kişiliği, aklı, hepsinden öte duyguları olan tek yaratığın insan olmadığını anlıyorsunuz. O zaman yalnızca şempanzelere değil, diğer hayvanlara duyduğunuz saygı da artıyor. Artık biliyoruz ki bizler hayvanlar aleminin bir parçasıyız; onlardan kopuk değiliz. Bunu bilmek beni heyecanlandırıyor.

Nasıl yani?

- Bir an için kendiniz o hayvanların yerine koyun. Onların neler yaşadığını hayal edin. Örneğin karanlıkta uçan bir yarasa veya okyanusun derinliklerinde yüzen bir balina olduğunuzu düşünün. Eğer o hayvanların deneyimlerine sahip olsaydık, yaşantımız ne kadar zenginleşirdi. İşte zaten bilimin de yapmak istediği bu.

Başlangıçta şempanzelere dokunuyordum Ğbu belki de yanlıştı. Diğer taraftan bu o kadar büyülü bir deneyimdi ki onlara yaklaşmaktan kendimi alamıyordum. Ancak baştan beri bir gözlemci olmayı kafama koymuştum. Bu büyülü dünyanın bir parçası olmaktansa, bir camın arkasında oturup izlemek bana daha akılcı geldi. Hiçbir zaman şempanzelerin davranışlarını taklit etmeye yeltenmedim.

Kadın araştırmacıların üstünlüğü nedir?

- Bir kere insanlarda anneler başarılı olmak için sabırlı olmaları gerektiğini bilir. İkincisi, konuşamayan küçük yaratıkların gereksinimlerini ve arzularını anlamak için kadınların bir şekilde programlanmış olabileceğini düşünüyorum. Kadınlar bu gereksinimlerin ne olduğunu anlamak için bir takım yollar geliştiriyor olabilir. Üçüncü olarak, kadınlar geleneksel olarak ailede barışı sağlamakla yükümlüdür. Bütün bunlar için de bol miktarda sabır ve söze dayanmayan işaretlerden anlam çıkartma yeteneği gerekir. Böylece çok karmaşık sosyal davranışları anlama yeteneği ortaya çıkar.

Şempanze kültüründe bilinmedik ne kaldı?

- Şempanzelerin aslında estetik duyuları çok gelişmiştir. Hayvanat bahçelerinde yaşayanların bazıları boyamaya ve çizim yapmaya çok meraklıdır. Ayrıca resimde dengeye önem verirler. Örneğin şuraya bir işaret koyarlarsa, bunu dengelemek için buraya da işaret koyarlar. Son yapılan bir çalışmaya göre bu hayvanlar temsili resim yapma becerisine de sahipler.

Şimdilerde hangi konuda araştırma yapmak istersiniz?

- Bu çılgın yola sapmadan önce anne çocuk arasındaki ilişkiyi incelemek isterdim. Annenin kişiliği, çocuğun gelişimi, annenin nasıl davrandığı, çocuğun yetişkin olduğunda nasıl davrandığı gibi konular ilgimi çekiyor. Bu konuda da ayrıntılar çok önemli.

Sürekli olarak ‘doğa mı çevre mi’ konusu tartışılır. Primatlarda da bu tür tartışmalar geçerli mi?

- Araştırmalarımı sürdürdüğüm Gombe’deki şempanzeler arasında bile iyi anneler, kötü anneler vardı. İyi annelerin yetiştirdiği yavrular büyüyünce kendileri iyi bir anne oluyor ve grubun içinde iyi bir mevkiye sahip erkekler ile evleniyorlardı. Oysa kötü annelerin yetiştirdiği yavrular büyüyünce diğerleriyle sağlıklı ilişki kuramıyor ve başarılı olamıyorlardı. Gombe’de incelediğim ilk yetim şempanze üçbuçuk yaşında annesini yitirmişti. Annesi öldüğünde huyu tümüyle değişti. Diğerleriyle ilişki kurmayı reddediyor, yanına kimseyi yaklaştırmıyordu. Sanki ‘Benden uzak durun’ der gibiydi. Zaten kısa bir süre sonra da öldü. Bu beni çok etkiledi.

İnsanlarda şempanzelerin de insan özellikleri taşıdığına ilişkin bir kanı var. Bu aksi yönde de geçerli mi?

- Hem de nasıl. Bu vücut dilidir. Mutlu olduğumuz zaman gülümseriz. Ancak sinirli olduğumuz zaman da gülümseriz. Pek çok insan sinirli bir şekilde gülümser. Bunu ne zaman görsem aklıma şempanzelerin korku tepkileri gelir. Bu çok net bir benzerliktir.

Şempanzeler oldukça saldırgan hayvanlardır. Genellikle bölgelerini korumak için savaşırlar. Savaşların insanlara uzanan bir primat özelliği olduğunu düşünüyor musunuz?

Hayır. Bana kalırsa gerçekte ne olduğumuz ile ne olmamız gerektiği arasında bir kopukluk vardır. Oysa bu kopukluk primatlarda farklıdır. Kuşkusuz şempanzeler bencildir. Bazı yönleri çok karanlıktır. Vahşi yönleri vardır; bazen çok acımasız olabilirler. Ancak saygın yönleri de vardır. Özveride bulunurlar, merhametlidirler vs.. Yani bizim gibi. Ancak bizde olduğu gibi kontrol mekanizmaları yoktur. Pek çok insan çirkin yanlarını bilerek, isteyerek bastırır. Eğer bizler bu yönlerimizi baskılamamış olsaydık çevremiz kan gölüne dönerdi.

Ancak şempanzeler de kendi arasında çeteler oluşturmuyorlar mı?

- Evet, şempanzeler de kendi aralarında çeteler kurarlar. Ama burada amaç evrimseldir; yavruları için kısıtlı kaynaklardan pay kapmaya uğraşırlar. Anladığım kadarıyla şempanzeler arasındaki anlaşmazlıklar ve çatışmalar bölgeseldir. Ancak bizi insan yapan özelliklerin başında soru sorabilme yeteneğimiz gelir. Bu da lisan ile ilgilidir. Şempanzelerde olan ise ahlakın ortaya çıktığı ilk dönemlere benzer. Gelişmiş bir lisanınız varsa çocuklarınıza şu anda varolmayan şeyleri öğretebilirsiniz. Geçmişi tartışabilirsiniz. Oturup bir fikri tartışabiliriz.

İnsanlar ve şempanzeler arasındaki ilişkiyi biliyoruz. Peki şempanzeler ve diğer primatlar arasında nasıl bir ilişki vardır? Örneğin babunlar?

- Bu, insanlar dışında gördüğüm en etkileyici ilşkidir. Spektrumun bir ucunda oyun oynarlar, özellikle genç olanlar. Hatta oyun için tercih ettikleri eşleri vardır. Birbirlerinin acil yardım çağrılarını anlarlar, jestlerinden anlam çıkartırlar. Spektrumun diğer ucunda erkek şempanzeler yiyecek için babunlarla çatışırlar. Hatta bebek babunları yerler.

Kendilerine benzemeyen hayvanlarla oynarlar mı?

Evet. Kısa bir süre için daha küçük hayvanları taşırlar. Ancak kaza ile olsa bile sonunda bunların ölümüne yol açabiliyorlar.

Demek ki başka hayvanlardan dostlar edinemiyorlar?

Hayvanat bahçelerinde eğer koşullar elveriyorsa köpeklerle inanılmaz dostluklar kuruyorlar. Tanıdığım birinin evcil bir şempanzesi ve küçük bir köpeği (Jack Russel türü) var. Şempanze 7 yaşında, erkek ve oldukça güçlü. Küçük köpeği bir bacağından tutup döndürdüğü zaman bu oyunun tatsız biteceğinden hep korkarım. Ama küçük köpek ne yapıyor dersiniz? Oyunu biraz daha sürdürmek için maymunun üzerine atlıyor. Bu ikisine bakıp insanlarla köpekler arasındaki ilişkinin nasıl evrimleştiğini anlayabiliriz. Keşke birisi bu ilişkiyi incelese.

Maymunlar laftan anlıyor
ABD'li bilimadamları şempanze ve maymunlarda insan beyninde olduğu gibi sol lobta konuşma merkezi bulunduğunu ortaya çıkardılar. Dil ve konuşmayla ilgili eylemlerde, tıpkı insan beyninde olduğu gibi şempanze beynindeki bu merkez faaliyete geçiyor. Eğitim görmesi halinde şempanze seslere anlam yükleyebiliyor, sembollerle basit cümleler kurabiliyor.


Şimdiye kadar tabiatta sadece insan beyninin asimetrik bir yapısı olduğuna inanılıyordu. Beynin sol yanında işitsel korteksin üzerinde yer alan ‘planum temporale’ (PT) adlı merkez kişinin konuşma ve müzik kabiliyetini belirliyor. Şizofreni gibi rahatsızlıkların da yine bu merkezdeki kusurlardan kaynaklandığı sanılıyor.


New York'taki Turusina Tıp Fakültesi nörobiyoloğu Patrick Gannon ve arkadaşları park ve laboratuarlarda doğal yollardan ölen 18 şempanzenin beynini incelediler. Sonuçta 18 şempanzenin 17'sinin beyninin aynı insan beyni gibi asimetrik olduğu ve sol tarafında gri bir yumrunun bulunduğu belirlendi. Atlanta Hastanesi MRI laboratuarında yapılan bir başka araştırma ise Gannon ve arkadaşlarının bulgularını doğruladı.


Yerkes Primat Araştırma Merkezi'nden William Hopkins önderliğinde bir grup bilimadamı ise canlı eşek ve maymunların beynini ısıya duyarlı kameralarla görüntülediler. İnsanlarla yakın akraba oldukları kabul edilen şempanzelerin beyninde tıpkı insanoğlunda olduğu PT merkezi bulundu, buna karşılık eşek beyinlerinde böylesi bir oluşuma rastlanmadı.


Georgia Eyaleti'nde maymun dili konusunda araştırmalar yapılması için ön ayak olan Savage Rumbaugh, maymun beyinlerinde dili ve konuşmaları anlayabilecek temel kavrama yeteneğinin bulunduğunu öne sürüyor. Yine ABD'de yapılan bir araştırmada sözlü mesajların algılanması ve cevap verilmesi durumunda maymunlarda PT merkezinin faaliyete geçtiği tesbit edilmiş.


Georgia Eyalet Üniversitesi'nde yürütülen bir programda maymunlara üzerinde işaretler bulunan pulları yanyana koyarak iletişim kurmaları öğretiliyor. Hayvanlar duydukları seslere anlam yükleyebiliyor, basit cümleler içindeki farkı ayırt ediyor ve komutlara cevap veriyorlar. Mesela ‘Köpeğe iğne yap’ komutu aldığında Kanzi adlı şempanze birçok obje arasında şırıngayı bularak oyuncak ayısına iğne yapıyor. Kanzi, ‘patatesleri dışarı çıkar’ ile ‘dışarı çık ve patatesleri al’; ‘suyu üzümlerin üzerine dök’ ile ‘üzümleri suyun içine at’ cümleleri arasındaki farkı ayırt edebiliyor.


Konuşma merkezinin şempanze ve insan beyninde eş zamanlı olarak 8 milyon yıl önce geliştiği hesaplanıyor. Araştırmacılar, ‘Onları anlamaya çalışırken, kendimizle ilgili yeni şeyler de öğreniyoruz’ diyorlar.

ABD'li hukukçular şempanzelere yasal kişilik kazandırmak istiyor

ABD'de maymunların birey kabul edilmesini savunan hukukçular büyük bir davaya hazırlanıyor. İnsanın en yakın genetik akrabası olan belirli türdeki maymunların birer mülk olmaktan çıkarılıp, temel hak ve özgürlüklere, hatta insan gibi mutlu olma hakkına kavuşturulması için açılacak büyük davanın tarihi henüz belli değil. Hareket bir yandan zemin kazanırken, diğer yandan dirençle karşılaşıyor. Aynı köleliğe ve kadının birey olarak varoluşuna karşı gösterilen direniş gibi.

HERŞEY genetik şifrenin çözülme süreciyle başladı. İnsan ve şempanze DNA'sının yüzde 98 ortak özellik taşıdığı; insanla şempanze arasındaki genetik benzerliğin, at ile zebra, köpek ve tilki, hatta Afrika ve Asya fili arasındaki benzerlikten öteye gittiği anlaşılınca yeni bir hukuki mücadelenin temeli de atılmış oldu.

ABD'de 1993 yılında yayınlanan Büyük Maymun Projesi'nin yazarları Paola Cavalieri ve Peter Singer, orangutan, goril, şempanze ve pigme şempanzelere insanlarla eşit yasal haklar tanınması için mücadeleye başladılar.

Maymunlara eşitik projesi o günden bu yana çok sayıda taraftar topladı ve şimdi yeni bir aşamaya gelindi: Maymunların, özellikle de şempanzelerin birer birey olarak temel hak ve özgürlüklerden yararlandırılması. Yani şempanzelerin alınıp satılan bir **** olmaktan çıkarılması, yaşama hakkına kavuşturulması, deneylerde kullanılmasının ve işkencenin yasaklanması.

ABD'de şempanzelere kişilik hakkı tanınması hareketinin öncülüğünü yapan kişi Harvard Hukuk Fakültesi'nden Prof.Steven Wise. Geçen yıl yayınlanan ‘‘Rattling the Cage’’ (Kafesi Sarsmak) adlı kitabında Wise, şempanzeleri çocuklarla, doğmamış fetüsler ve zihinsel özürlülerle kıyaslıyor. Ve diyor ki; ‘Eğer bu kategorilerdeki insanların bedensel bütünlüğünü ve bedensel özgürlüğünü koruma hakkı varsa, o halde şempanzelerin de vardır.’ Çünkü şempanzeler de, kendi benliklerinin farkında, aynı insanoğlu gibi karmaşık duygulara ve ilişkilere sahip, işaretlerle iletişim kurabiliyor, matematiksel alanda sınırlı da olsa algılama gücüne sahipler. Demek ki, onların da çocuklar, otistikler ve özürlüler gibi koruma altında, yarı özerk bireyler olma hakkı var.

İNSAN NESLİNİ TÜKETİR

Wise ve Büyük Maymunlar Deklarasyonu adı verilen harekete katılan diğer hukukçular, savundukları davayı mahkemeye ***ürmeyi hedefliyorlar. Hareket içinde son derece dramatik planlar yapılıyor. Bir maymunun mahkemede ifade vermesi gibi. Hayvanın parmaklıklar ardındaki yaşamını işaret dili, ya da sentetik ses düzeniyle anlatması planlanıyor.

Ancak hukuki kamuoyu henüz buna hazır değil. Davadan olumlu bir sonuç çıkması şimdilik mümkün görünmüyor. Steven Wise ABD'deki sosyal ve entelektüel iklimin, 10 yıl içinde böyle bir davaya hazır hale gelebileceği düşüncesinde.

Şempanzelere tanınacak yasal haklar örnek teşkil edeceğinden diğer hayvan türleri için de benzer talepler gelmesinden endişe ediliyor. Muhaliflerin tezine göre dünya sonunda insan türü için yaşanmaz bir gezegen haline gelecek, bugünkü yaşam tarzı mutlaka değişecek, hayvanların mülkiyet hakkını kaybeden insan nesli tehlikeye girecek. Hayvanların etinden, sütünden, derisinden, balından tamamen yoksun kalabilecek.

KÖLELİK GİBİ

Primat uzmanı Frans de Waal şempanzelere kişilik hakkı tanınmasına, hele hele hayvanlarla kölelik arasında ilişki kurulmasına kesinlikle karşı çıkıyor. ‘Hak ve özgürlükler, sorumluluğu da içeren toplumsal bir sözleşmedir’ diyor. Ancak Büyük Maymunlar Deklarasyonu, şempanzeleri

cezai ehliyeti olmayan insan kategorisinde değerlendirdiği için ‘sorumluluk’ itirazı fazla önem taşımıyor. De Wal, maymunların kölelerle kıyaslanmasının insan neslini küçük düşürdüğünü de savunuyor, ancak esas olarak iki türün kıyaslaması söz konusu değil. Wise Harvard'da verdiği derslerde ve kitabında köleliğe ve hayvan haklarına karşı kullanılan retoriği kıyaslıyor sadece. Çünkü bir zamanlar kölelerin de duygulara sahip olmadığı, kendi başlarına yaşayamayacakları, okuma-yazma öğrenemeyecekleri söyleniyordu.

Hareketin en güçlü muhaliflerinden biri de hukukçu Richard Epstein. Chicago Üniversitesi'nden Prof.Epstein ‘Hayvanlarla insan arasındaki çizgi nereye kadar gidecek? Hangi hayvanlar kişilik haklarına kavuşacak. Bütün memeliler mi, otoburlar mı? Günün birinde bakterilerin de hakları olacak mı?’’ diyor.

Bakterilerin yaşam hakkı adına, diş fırçalamanın yasaklandığını düşünebiliyor musunuz?

Harvard Hayvan Hukuku kürsüsü

MAYMUNLARA kişilik hakkı için mücadele veren Steven Wise, bir zamanlar ceza avukatlığı yaparken Peter Singer'in ‘Animal Liberation’ adlı kitabından etkilenerek hayvan hukuku alanına geçmiş. Şu anda ülkenin önde gelen hayvan avukatlarından. Bir hayvan avukatı ne iş yapar diye merak ediyorsanız, sahip olduğu hayvanın hakkı ihlal edilen insanların davalarına bakıyor. Örneğin Massachussetts'de bir ailenin arka bahçede beslediği yedi koyun, komşunun köpeği tarafından telef ediliyor. Ailenin avukatlığını üstlenen Wise ‘manevi’ unsurları göz önünde bulundurarak koyunların piyasa değerinin üzerinde tazminat talebinde bulunuyor. The New York Times'daki açıklamasında şöyle diyor Wise, ‘Burada sözünü ettiğimiz koyunlar, eve girip çıkan, özel olarak çörek pişirilen koyunlardı. Onlar birer mülk değildi, aileyle aralarında duygusal bağ vardı.’

Hayvan avukatlığından daha da önemlisi, Wise Harvard Üniversitesi'nde hayvan hukuku alanında dersler veriyor. Kürsü geçen yıl açılmış. Yale, Georgetown ve birkaç üniversitede daha hayvan hukuku kürsüleri var. Bugün Amerika'da hayvan hukuku alanında çalışan yüzlerce avukat bulunuyor. Bu kişiler, hayvan haklarını savunan radikal grupların hukuki kolu olarak kabul ediliyor.

Hayvan hukuku uzmanı Steven Wise'ın son iddiası
ABD'de ünlü bir hayvan hakları avukatı var. Adı Steven Wise. Harvard Üniversitesi'nde hayvan hukuku dersleri veriyor ve uzun süredir şempanzelerin yasal olarak birey kabul edilmesi için mücadele ediyor.

Geçenlerde ‘‘Çizgiyi Çekmek’’ adlı yeni kitabını yayınladı. İnsan sınıfına giren hayvanlar ligini genişletmiş. Bugüne kadar sadece şempanzelere temel hak ve özgürlükler tanınmasını istiyordu. Şimdi ise yedi ayrı hayvanın daha bu kategoriye girmesini savunuyor.

NE olduysa son iki yıl içinde olmuş. Şempanzelerin azizi Steven Wise, ansızın farklı familyalara mensup hayvanları da insan gibi görmeye başlamış. Memelilerden goril, orangutan, fil, köpek, yunus, kuşlardan papağan, böceklerden de balarıları, Wise'ın lugatına göre birer insan.

En azından genetik ve anatomik yapıları, elleriyle alet kullanma becerileri açısından insanı andıran şempanzeler neyse de, balarılarının insanla ne gibi benzerliği olabilir diye düşünüyor insan.

Hukuksal teorilerini geliştirirken, primatolog ve hayvan davranışı uzmanlarıyla birlikte çalışan Wise, şempanzelere birey olma hakkı tanınmasını savunan ‘‘Kafesi Sarsmak’’ adlı kitabını iki yıl kadar önce yayınlamıştı. O kitapta şöyle diyordu:

‘‘Şempanzeler çocuklarla, doğmamış fetüsler ve zihinsel özürlülerle eşittir. Eğer bu kategorilerdeki insanların bedensel bütünlüğünü ve bedensel özgürlüğünü koruma hakkı varsa, o halde şempanzelerin de vardır. Çünkü şempanzeler de, kendi benliklerinin farkındadır, aynı insanoğlu gibi karmaşık duygulara ve ilişkilere sahiptir, işaretlerle iletişim kurabilir, matematiksel alanda sınırlı da olsa algılama gücüne sahiptir. Demek ki, onların da çocuklar, otistikler ve özürlüler gibi koruma altında, yarı özerk bireyler olma hakkı vardır.’’

BAZI HAYVANLAR DAHA EŞİTTİR

‘‘Kendi benliğinin farkında olmak.’’ Anahtar kavram bu. Wise'a göre sadece şempanzeler değil, yukarıda adı geçen yedi ayrı hayvan da kendi benliğinin farkında. Balarıları bile. Bilimsel çalışmalar bunun böyle olduğunu gösteriyor.

Biz lise kitaplarından, hayvanların kurulmuş gibi, içgüdülerine göre hareket ettiklerini öğrenmiştik. Ancak Wise'ın kitabından şunu öğreniyoruz: Zekası, nedensel düşünme yeteneği ve duyguları olan hayvanlar da vardır. Burada çok basit bir mantık önermesi devreye giriyor. Hayvanlar bu yetilere sahipse, insana benziyorlar demektir, o halde insanlar için geçerli eşitlik ilkesinden yararlanmaları gerekir.

Peki insanı insan yapan şey nedir? Wise kitabında, hukukçu ve düşünürlere dayanarak, bireyi tanımlama kriteri olarak ‘‘özerkliği’’ ortaya koyuyor. Özerkliğin hayvanlardaki versiyonuna ise ‘‘pratik özerklik’’ adını veriyor. Bir hayvanın pratik özerkliğe sahip olup olmadığını belirleyen üç aşamalı bir test var. 1- Bir şeyi istemesi; 2- Bu isteğine ulaşabilmek için kendi istenciyle hareket etmesi; 3- Bir şeyi istediğini ve onu elde etmek üzere eylemde bulunduğunu bilmesi.

Davranış uzmanları, hayvanların zihinsel aktivitesini ölçmek için, hayvanlarla çocukları kıyaslayan sayısız test yapıyor. Örneğin bir çocuk veya hayvan aynadaki görüntüsünden kendini tanıyabilir mi? Çocuklar altı aylıkken, aynadaki kişinin kendisi olduğunu biliyor. Bütün yetişkin maymunlar da bu konuda çok usta. Ancak diğer hayvanların durumu biraz karanlık.

Diğer bir temel test de nesne algısıyla ilgili. Örneğin bir çocuk veya şempanze, bir fincanın altına gizlenmiş nesnenin görünmediği halde orada olduğunu anlayabilir mi? Dört aylık çocuklar anlıyor. Araştırmalarda kullanılan Alex adlı Afrika gri papağanı da anlıyor. Peşinde olduğu cevizin yeri değiştirilse de, hangi fincanın altında olduğunu asla şaşırmıyor.

Diğer canlıların kendi bakış açıları olduğunu bilmek de önemli bir kriter. Örneğin köpekler bir insanla top fırlatma oyunu oynarken bu yeteneklerini kanıtlıyor. Köpek, topu attıktan sonra arkasını dönen insanın önüne geçerek topu yeniden önüne koyuyor. Çünkü sahibinin topu atabilmesi için önce görmesi gerektiğini biliyor.

Tabii bir de dil yeteneği var. Wise kitabında, ünlü goril Koko örneğini veriyor. Koko, işaret dilinde yaklaşık bin kelime biliyor ve bunları son derece karmaşık bir biçimde kullanıyor. 100 kadar sözcük bilen papağan Alex ise daha sofistike yetenekler geliştirmiş bir hayvan - pardon insan.

Ameliyat için veterinere bırakılan Alex sahibinin arkasından şöyle sesleniyor: ‘‘Buraya gel. Seni seviyorum. Özür dilerim. Geri dönmek istiyorum.’’

Peki bütün bu yeteneklere sahip hayvanlar hangi haklara sahip olacak? Yani köpeklere tasma takmak yasaklanacak mı? Kutu mama isteyen köpeğe kuru mama vermek yasaklanacak mı? Wise, hayvanlar için çok fazla hak talep etmenin iyi bir strateji olmadığı görüşünde. Başlangıç için, esaret altına alınmamaları, öldürülmemeleri ve acı çektirilmemelerini yeterli görüyor. Bugün hiçbir yargıcın bir köpek hakkında ‘‘Bu hayvan bir insandır’’ diye karar vermeyeceğini biliyor.

Biracı şempanzeler büyük panik yarattı
Sirkteki kafeslerinden kaçan iki maymun, Budapeşte'nin altını üstüne getirdi. Bira içip sarhoş olan maymunlar, uzun süre sonra güçlükle yakalandı.

Filmleri aratmayan ilginç olay, Macaristan'ın başkenti Budapeşte'de yaşandı. Başkentte bulunan Rus sirkinin iki maymunu, bir fırsatını bulup, kafeslerinden kaçtılar. Çocukların sevgilisi olan Johnny ve Charlie adlı iki maymun, Budapeşte caddelerine dalıp, peşlerine düşen bakıcılarına zor anlar yaşattılar.

Birayla kafayı buldular

Başkentteki firarları sırasında, nasıl ele geçirdikleri anlaşılamayan biralarla kafayı bulan şempanzeler, trafiği altüst ettiler. Caddelerde araçların önüne fırlayan maymunlar, yarattıkları panikle az kalsın kazaya neden oluyorlardı. Araç sürücüleri, bir anda karşılarında iki maymunu görünce, kaza tehlikesi ile karşı karşıya kaldılar.

Kadını itip yaraladılar

Maymunlardan Johnny, önüne çıkan bir kadını iterek yere düşürdü. Neye uğradığını anlamayan kadın, hafif yaralandı ve şok geçirdi. Bakıcıları, sarhoş şempanzeleri uzunca bir süre kovaladıktan sonra, bir evin bahçesinde sıkıştırıp, yakaladı. Maymunlar sonra sirkteki kafeslerine geri getirildi.
Şempanzeler Hakkında Bilgiler hakkinda aciklamalar Şempanzeler Hakkında Bilgiler konusunda bilgiler.

Anahtar Kelimeler:Şempanzeler Hakkında Bilgiler,Şempanzeler ,şempanzeler nerede yaşar,şempanzeler ne ile beslenir